ازدواج در هوای گرم؟!!!

آیا صحیح است که امام صادق(ع)فرموده اند:که هرکس در ساعت وسط روز که هوا گرم است ازدواج کند قطعا به طلاق خواهد انجامید؟

پاسخ اولیه و خلاصه:

دو روایت متفاوت وجود دارد که برخی از علما از آن استنباط کرده اند که ازدواج در ساعت گرمای وسط روز مکروه است. در متن هیچیک از دو روایت مورد بحث به صراحت و شدت نیامده که "ازدواج در ساعات گرم روز قطعا به طلاق می انجامد" ولی تلویحا کراهت این کار برداشت می شود.اما از روایتی دیگر فهمیده می شود که این کراهت مربوط به "جاری کردن عقد در ساعات گرم روز" نیست بلکه مربوط به "آغاز ارتباط زناشویی در ساعت خاصی" است. از این رو علمای شیعه بر این باورند که در هنگام گرمی هوا نیز می توان خطبه عقد را جاری کرد ولی برای احتیاط بیشتر خوب است جاری کردن خطبه عقد را به ساعات خنک موکول نمایند.

کلینی این دو روایت را با ۵ واسطه از امام باقر ع نقل کرده و در هیچیک از آنها نامی از امام صادق(ع) در میان نیست. گرچه واسطه هایی که در سند این دو روایت هستند همه توسط رجال شناسان توثیق شده اند اما احتمال خطای راوی در فهم و نقل این روایت وجود دارد زیرا "ثقه و راستگو بودن راوی" لزوما به معنای "معصوم بودن راوی از اشتباه" نیست. در واقع راویان راستگو نیز گاهی هنگام شنیدن حدیث و در فهمیدنِ آن یا هنگام نقل کردنِ روایت دچار اشتباه و تحریف سهوی می شدند. با این حال نباید قاطعانه این روایتها را جعلی بنامیم همانطور که نباید قاطعانه ادعا کنیم که "امام معصوم(ع) دقیقا چنین فرموده اند" زیرا درباره احادیث غالبا احتمال تحریف در عبارات وجود دارد و این یکی از تفاوتهای مهم بین قرآن و حدیث است. وقتی حدیثی با ۵ واسطه به کلینی(ره) رسیده است احتمال اینکه یکی از راویان ، کلمات مهمی از حدیث را از قلم انداخته یا کلمات توضیحی به آن افزوده باشد وجود دارد و نباید احادیث را دقیقا مثل قرآن و عاری از تحریف تلقی کنیم.بر فرض اگر براستی ازدواج در ساعت گرمای وسط روز موجب طلاق بود انتظار این بود که پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در احادیث متعددی در این مورد صریحا به مردم هشدار بدهند حال آنکه این مطلب تنها به صورت تلویحی و صرفا در دو روایت آمده است. (کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۶ و شیخ طوسی، تهذيب ‏الأحكام، ج۷، ص۴۶۶، حدیث ۷۵ و ۷۶ و الاستبصار، ج۳، ص۲۲۹ و حر عاملی، وسائل‏الشيعة، ج۲۰، ص۹۳)احتمال دیگر اینست که مقصود از "ساعة حارة" (هنگام گرمی) اشاره به "ساعت خاصی در روز" نبوده بلکه تعبیری برای اشاره به «وضعیت جسمی و روحی انسان در لحظه نهایی کردن تصمیم برای ازدواج» باشد یعنی اگر تصمیم به ازدواج در «لحظه گرمای روحی و جسمی و جوشش اشتیاق و احساسات نسبت به جنس مخالف» گرفته شود ممکن است آینده نگرانه نباشد. بنابراین چه بسا معصوم(ع) خواسته باشند چنین نکته ای را بیان کنند ولی یکی از راویان گمان کرده مقصود از "ساعة حارة" ، "ساعت گرمای وسط روز" است از این رو تعبیر "نصف النهار" را از پیش خود و برای توضیح مطلب افزوده است.

پاسخ تکمیلی:نکات مهمی درباره محتوای این دو روایت قابل طرح است که پس از ارائه متن و ترجمه آنها به اختصار به آن می پردازیم.متن روایت ها از این قرار است:روایت اول: ۱- … عَنْ ضُرَيْسِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ لَمَّا بَلَغَ أَبَا جَعْفَرٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّ رَجُلًا تَزَوَّجَ فِي سَاعَةٍ حَارَّةٍ عِنْدَ نِصْفِ النَّهَارِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَا أَرَاهُمَا يَتَّفِقَانِ فَافْتَرَقَا (کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۶)

ترجمه روایت اول: … ضریس بن عبدالملک نقل کرده که وقتی به امام باقر(ع) گفتند که مردی در ساعت گرم در وسط روز ازدواج کرده است امام(ع) فرمودند: "به نظرم تفاهم و توافق نخواهند داشت" و چنین هم شد و از هم جدا شدند. ملاحظه:اگر به متن روایت دقت کنیم می بینیم که در اینجا امام(ع)صریحاًنفرموده اند که "ازدواج در گرمای وسط روز موجب عدم تفاهم بین زوجین خواهد شد" بلکه این مطلب استنباط راوی است. بنابراین ممکن است امام(ع) بخاطر شناخت قبلی از آن زن و شوهر -نه بخاطر ساعت ازدواج- پیش بینی کرده اند که این ازدواج دوام نخواهد داشت ولی راوی گمان کرده که امام (ع) به خاطر «گرمای هوا در ساعت ازدواج» چنین فرموده اند. بدینگونه راوی گمان کرده که یک قاعده کلی وجود دارد که هر ازدواجی که در ساعت گرمای وسط روز انجام شود به طلاق خواهد انجامید حال آنکه در متن روایت تصریحی به این امر وجود ندارد و پیش بینی حضرت می تواند ناظر به یک زوج خاص با ویژگی های خاص باشد.اینگونه افزودنی های توضیحی در روایات مثال های بسیاری دارد.شاید گرما (خواه گرمای هوا یا گرمای مزاج جسمی و روحی انسان و وضعیت هورمونی) گاهی موجب اشتیاق غیرعادی انسان نسبت به جنس مخالف می شود تا جایی که در آن حال با کسی که از زیبایی و کمالات کافی برخوردار نیست ازدواج کند حال آنکه اگر این گرما فرو بنشیند انسان تازه به خود می آید و پشیمان می شود. با این تفسیر ممکن است این روایت تنها به ازدواجهایی اشاره داشته باشد که درلحظه جوشش اشتیاق و احساسات انجام می شوند و با شتاب و بدون تحقیقات کافی و مثلا در اولین دیدار انجام می شود. اینگونه ازدواجها در قدیم به ویژه بین عربها بسیار بوده ولی امروزه دستکم در کشور ما چنین ازدواجهایی بسیار نادر است. در فرهنگ عرب در زمان امام باقر(ع) ازدواج و طلاق بسیار سریع و آسان انجام می شد و هر فرد – خواه مرد یا زن – در طول عمرش بارها ازدواج و طلاق را تجربه می کرد. در چنین جامعه ای اگر ازدواجی به شکست می انجامید بحران لاینحلی در زندگی انسان رخ نمی داد زیرا می توانست بار دیگر ازدواج کند. یعنی شانس ازدواج و طلاق به صورت مکرر و فراوان وجود داشت. طبعا در اینچنین فضایی به "تحقیقات قبل از ازدواج" اهمیت آنچنانی داده نمی شد و چه بسا شخصی بعد از آشنایی سریع با یک خانواده حاضر می شد با دختری از آن خاندان ازدواج کند. طبعا ممکن بود در هنگام گرما اشتیاق زیادی برای انجام این ازدواج داشته باشد و بخاطر عجله متوجه برخی از نقاط ضعف طرف مقابل نشود. از این رو ازدواج در هنگام گرما(ی هوا یا گرمای مزاج) در صورتی ریسک بالایی دارد که "بدون تحقیقات طولانی قبلی" باشد بنابراین شامل شرایط  کنونی جامعه ایرانی که معمولا مدتها درباره عروس و خانواده اش تحقیق می کنند و غالبا احساساتی و در لحظه تصمیم نمی گیرند نمی شود.

گزیده روایت دوم:

۲-  «… زُرَارَةَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ امْرَأَةً فَكَرِهَ ذَلِكَ أَبِي فَمَضَيْتُ فَتَزَوَّجْتُهَا حَتَّى إِذَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ زُرْتُهَا فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَ مَا يُعْجِبُنِي فَقُمْتُ أَنْصَرِفُ … فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى أَبِي أَخْبَرْتُهُ بِالْأَمْرِ كَيْفَ كَانَ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ لَهَا عَلَيْكَ إِلَّا نِصْفُ الْمَهْرِ وَ قَالَ إِنَّكَ تَزَوَّجْتَهَا فِي سَاعَةٍ حَارَّةٍ»خلاصه ترجمه روایت دوم:زراره از امام باقر(ع) نقل کرده که خواستم با زنی ازدواج کنم اما پدرم این (ازدواج) را خوش نداشت. من کار را پیش بردم وازدواج کردم تا اینکه وقتی سراغ آن زن رفتم و نگریستم چیز خوشایندی ندیدم پس برخاستم که بروم … سپس وقتی که نزد پدرم رفتم و ماجرا را برایش بیان کردم به من فرمود: فقط نیمی از مهریه بر تو واجب است (زیرا قبل از رابطه زناشویی او را طلاق داده ای). نیز فرمود: تو در ساعت گرما با او ازدواج کردی.

ملاحظه:۱- یکی از راویانی که واسطه نقل این روایت است "حسن بن علی بن فضال" نام دارد که پدر یکی از راویان روایت قبلی است. از مقایسه سندهای این روایت درکافی کلینی و تهذیب الاحکام و الاستبصار شیخ طوسی فهمیده می شود این پدر و پسر در سند هر دو روایت حضور دارند. گرچه این پدر و پسر هر دو توثیق شده اند اما وقتی موضوع  «کراهت ازدواج در ساعات گرم وسط روز» صرفا توسط این پدر و پسر نقل شده تا حدی قابل تامل است و چه بسا ناشی از یک سوء تفاهم از سوی این پدر و پسر باشد. ۲- در این روایت آمده که «امام باقر(ع) با وجود "ناخشنودی امام زین العابدین ع" با زنی ازدواج کرده اند» در حالی که این با تصویری که ما شیعیان از ائمه(ع) داریم چندان سازگار نمی نماید و این سؤال را ایجاد می کند که چطور ممکن است امام معصوم برای نظر پدرش که او نیز امام معصوم است اهمیت کافی قائل نشود؟! این امر موجب می شود احتمال تحریف این روایت را قوی بدانیم.

۳- دراین روایت آمده که وقتی امام باقر(ع) بعد از ازدواج و قبل از هرگونه رابطه ای، آن زن را طلاق دادند ، امام سجاد(ع) به ایشان فرمودند که "صرفا نیمی از مهریه بر تو واجب است" سپس افزودند: "تو در ساعت گرما با او ازدواج کردی". در اینجا حس می شود که امام (ع) خواسته اند علت نافرجام بودن این وصلت را بیان کنند و برای همین به "گرم بودن ساعت عقد" اشاره کرده اند اما این احتمال نیز هست که این روایت در اصل متن طولانی تری داشته و بخشهایی از آن عمدا یا سهوا از قلم افتاده و همین به اشتباه در رساندن معنای مورد نظر امام(ع) انجامیده است.۴- اگر اصرار داشته باشیم این روایت را بپذیریم و به نحوی توجیه کنیم باید بگوییم عرف جامعه عرب در زمان امام باقر(ع) با عرف ما فرق می کرد. افراد در آن زمان به سرعت و آسانی ازدواج می کردند و به سرعت و به آسانی طلاق می دادند.ضمناًپسران اگر دارای استقلال اقتصادی و شخصیتی کاملی بودند مخصوصاًدر ازدواجهای دوم و سوم خود لزومی به رعایت نظر پدر و مادر خود نداشتند. وانگهی شاید امام سجاد(ع) گرچه تمایلی به این وصلت بین امام باقر(ع) و آن زن نداشتند ولی مخالفت صریحی هم نکرده بودند از این رو امام باقر(ع) تصمیم خود را عملی کردند. ۵-این احتمال نیز وجود دارد که این ماجرایی که زراره از امام باقر ع نقل کرده واقعا مربوط به یکی از ازدواج های خود آن حضرت نبوده بلکه به فردی غیرمعصوم تعلق داشته و امام باقر (ع) آن را برای زراره نقل فرموده اند تا «حکم مهریه در صورت طلاق قبل از رابطه زناشویی» را به او تعلیم بفرمایند مثلا امام باقر فرموده باشند: "مردی بر خلاف میل پدرش ازدواج کرد و به سرانجام نرسید زیرا در ساعت گرم ( و از روی گرمای جسمی و روحی و احساسات موقت) اقدام کرده بود و چون قبل از تماس جنسی پشیمان شد فقط نیمی از مهریه بر او واجب گردید" ولی ذهن یکی از راویان به سمت موضوع جانبی که برای آن زوج رخ داده بود یعنی "ساعت ازدواج" منحرف شده و حاشیه به اصل مبدل گردیده است و طوری وانمود شده که گویی "جاری کردن خطبه عقد در ساعت گرم موجب طلاق شده است".

۶-  روایتی که درباره اش سخن گفتیم درباره "ازدواج" (جاری کردن خطبه عقد) بود اما جالب است که در تهذیب الاحکام شیخ طوسی قبل از این روایت ، ویرایشی دیگری نیز از همین ماجرا با سند موثق ارائه شده که از آن برداشت می شود "جاری کردن خطبه عقد در ساعت گرما" کراهت نداشته بلکه "برقراری نخستین ارتباط زناشویی در یک ساعت خاص" مورد نهی امام سجاد(ع) بوده است(طوسی، تهذيب ‏الأحكام، ج۷، ص۴۶۶، حدیث شماره ۷۵). در این ویرایش تصریح نکرده که آن ساعت خاص چه ساعتی بوده ولی تاکید می کند که تلاش برای ارتباط زناشویی در آن ساعت مطلوب نیست. مقایسه این دو ویرایش نشان می دهد که دستکم برخی از روایان در فهم دقیق روایت و نقل آن دچار اشتباه شده اند.

والله العالم بحقائق الأمور.

برای عضویت در کانال"حقایق"لینک زیررا کلیک کنید:

http://telegram.me/gonagoon1395

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*